De laatste Vlaming die het Boekenweekgeschenk schreef was Hugo Claus in 1989 (De zwaardvis). Tom Lanoye (speek uit: Lanwa) is de vierde Vlaming in de historie die tekent voor het Boekenweekgeschenk. Zijn geschenk Heldere hemel zal centraal staan in de Boekenweek van 14 tot en met 24 maart 2012. Op deze pagina lees je meer over een slagerszoon met een brilletje, een warmbloedig podiumdier, de literaire Lady Gaga van de Lage Landen en neerstortende straaljagers.
slagerszoon met een brilletje
Familie Lanoye aan het kraambed
Op 27 augustus 1958 wordt Tom (Emiel Gerardine Aloïs) Lanoye geboren in het Vlaamse stadje Sint-Niklaas. In zijn prozadebuut Een slagerszoon met een brilletje (1985) beschrijft hij in het gelijknamige verhaal zijn herinnering aan dat startpunt in zijn leven. De piepjonge Tom in het verhaal twijfelt of hij wel geboren wil worden.
Opdracht 1
Lanoye schrijft op een nogal ongebruikelijke wijze over zijn eigen geboorte.
Ken je andere boeken, films, stripverhalen waar een baby of een kind op een volwassen manier praat?
Vind je dat afbreuk doen aan het verhaal of vind je dit juist een uitdagende vorm? Licht je antwoord toe.
Dichter
Tom Lanoye maakt furore als dichter, maar hij is geen dichter die in driedelig grijs achter het katheder staat. Hij spreekt, fluistert, schreeuwt, zingt en springt van de ene kant van het podium naar de andere. Natuurlijk zijn er dan weer critici die zoiets niet vinden passen bij de literatuur. Lanoye: 'Dat vind ik zo bekakt van het literaire milieu. Je hebt daar een aantal schrijvende pastoors, ambtenaren met een drankprobleem, mislukte leraars die gewoon eindeloos zitten te emmeren over wat dan wel echte literatuur moet wezen.'
Opdracht 2
Het thema van deze Boekenweek is 'Vriendschap en andere ongemakken'. Het Boekenweekgeschenk hoeft niet over het thema te gaan; het Boekenweekessay, dit jaar geschreven door Nico Dijkshoorn, wel. Lanoye heeft wel gedichten over vriendschap geschreven, zoals hierboven.
Gaat dit gedicht over vriendschap of juist over het ongemak? Leg uit.
'Een uitermate boeiend en verhelderend gesprek.' Wat is er volgens jou verhelderd?
Sprakeloos
Al snel publiceert Lanoye romans (zoals Kartonnen dozen en Het derde huwelijk), columns, polemieken (waarin hij de politieke situatie in België fileert) en toneelstukken (met eigenzinnige bewerkingen van bijvoorbeeld Shakespeare). Het podium is zijn tweede thuis.
Tom Lanoye met vader en moeder in de slagerij
Lanoye is niet alleen de zoon van een slager, hij is ook de zoon van een actrice. Zijn moeder werkt gewoon mee in de slagerij, maar in haar vrije tijd volgt ze haar hartstocht: toneelspelen. Dan gebeurt het ergst denkbare voor iemand die actrice is, ze krijgt een beroerte en lijdt aan afasie. Haar spraak wordt gereduceerd tot klanken. Over de aftakeling van zijn vader en moeder schreef Lanoye Sprakeloos (2009).
Bekijk het volgende gesprek in Kunststof TV over het boek Sprakeloos, waarin Lanoye ook voorleest. Lanoye komt in minuut 23 aan het woord:
Sprakeloos gaat over het verlies van taal en Lanoye zet daar een bombardement van taal tegenover. In het boek gaat hij tekeer tegen de woordarmoede die je vooral in de Nederlandse literatuur aantreft. In het tv-gesprek is daar geen tijd meer voor, in het boek lees je:
Opdracht 3
Je hebt in het filmpje gezien hoe Tom Lanoye praat en voorleest en in het fragment gelezen hoe hij denkt over schrijven. Noem drie zaken die jou opvallen.
Ben je het eens met de opvatting van Lanoye over schrijven? Van wat voor soort boeken houd jij het meest: met barok taalgebruik of juist met zinnen waar geen woord te veel in staat?
Denk je dat er een verschil bestaat tussen Vlaamse en Nederlandse schrijvers als je naar hun stijl kijkt?
Heldere hemel Heldere hemel, zo luidt de titel van het Boekenweekweekgeschenk van Tom Lanoye, met een verwijzing naar een gezegde. Hij schreef deze novelle naar aanleiding van een gebeurtenis uit de werkelijkheid. Op 4 juli 1989 stond dit bericht in de krant:
Onbekende MiG stort neer in België
DEN HAAG (GPD) - Een straaljager van Russische makelij is vanmorgen vroeg bij het Belgische Kortrijk neergestort. Het huis dat door het neergestorte gevechtsvliegtuig
is geraakt staat in brand. Naburige huizen zijn door de Rijkswacht ontruimd. Een 19-jarige jongeman wordt vermist.
Volgens het ministerie van defensie in Den Haag is niet bekend waar de straaljager vandaan kwam. Wel staat vast dat twee Amerikaanse F15-straaljagers de MiG-23 vanmorgen vroeg hebben gezien. Toen zij hem in het zicht kregen was de koepel van het vliegtuig verdwenen. De vlieger heeft zich vermoedelijk met de schietstoel in veiligheid gebracht. Over zijn lot is niets vernomen. Ook over de nationaliteit van vlieger en vliegtuig was nog niets bekend.
(Leeuwarder Courant, 4 juli 1989)
Opdracht 4
Stel je voor dat je schrijver bent: wat zou je dan met dit gegeven doen? Bedenk een verhaallijn? Wie zou je een rol laten spelen?
Video
Bij de presentatie van het Boekenweekgeschenk voor de pers toonde Lanoye een fragment uit het Vlaamse televisienieuws van die bewuste avond. Kijk naar het volgende filmpje:
Opdracht 5
Wat vind je van de reactie van de Vlaamse legertop?
Deze novelle speelt aan het einde van de Koude Oorlog, in november 1989 valt de Berlijnse muur. Hoe denk je dat nu op zo'n incident gereageerd zou worden?
Lanoye gebruikt de term 'Deus ex machina' en blind 'noodlot'. Wat betekent de term 'Deus ex machina' precies? Vind je dat het neerstorten van een vliegtuig een goddelijke ingreep is of denk je meer dat het een tragisch noodlot is?
Lanoye gebruikt een waar gebeurd feit als uitgangspunt voor een novelle. Mag je dan de personages fictief invullen (zoals Lanoye gedaan heeft) of moet je je aan de waarheid houden? Geef je mening.
situation room
Lanoye beschrijft in zijn boek onder meer het hoofdkwartier van de NAVO. Iedereen is in rep en roer als het alarm klinkt dat een indringer in het luchtruim aankondigt. Generaal Van Buren en Chief of Staff Rogers proberen het hoofd koel te houden.
Opdracht 6
In hoeverre denk je dat dit een realistische weergave is van wat er tijdens zo'n crisismoment in de 'situation room' gebeurt?
Waaraan kun je goed zien dat Lanoye toneelteksten schrijft?
In De Waarheid, de laatste communistische krant van Nederland (bestond tot 1990) van 5 juli 1989 staat dit artikel over het ongeval met de MiG.
In Heldere hemel komt ook een krantenredactie voor. De doorgewinterde journalist Robert Delmotte heeft de primeur van het nieuws in handen als niemand nog van iets weet. De yuppige hoofdredacteur Sven Bauwens is niet direct overtuigd van de nieuwswaarde.
Opdracht 7
Is De Waarheid een krant zoals hoofdredacteur Bauwens die wil maken? Licht je antwoord toe aan de hand van het bericht.
Bij wie van de twee personages ligt de sympathie van de schrijver denk je. Kun je plekken aanwijzen in de tekst die een personage negatief kleuren?
Tegenwoordig kan iedereen via blogs en sociale media als Twitter het nieuws maken. In zekere zin heeft de gewone burger de macht om nieuws te maken. Denk je dat dit fragment ook een waarschuwing inhoudt voor de manier waarop wij nu met nieuws omgaan? Licht toe.
Meer info
Check de activiteiten op deze site om te controleren of Tom Lanoye (of een andere schrijver) bij jou in de buurt optreedt.
Tijdens de Boekenweek kun je bij de bibliotheken het boekje Geschreven portret ophalen over leven en werk van Tom Lanoye.
Bekijk een filmpje van Tom Lanoye met fragmenten uit zijn voorstelling Sprakeloos.
Bekijk een filmpje met Tom Lanoye, rondlopend in zijn oude buurt in Sint-Niklaas.
